Tagarchief: omroepmuziekcollectie

SOM WIL SUBSIDIE VOOR BLADMUZIEKCOLLECTIE

Door Joyce Huibers  (uit Gooi- en Eemlander, 2/3 februari 2016)

HILVERSUM – In 2013 leek de collectie van de Muziekbibliotheek van de Omroep nog voorbestemd voor de papierversnipperaar. De subsidie stopte en beheerder stichting MCO hield op te bestaan. De versnipperaar werd het niet, maar het bladmuziekarchief ligt wel als een dode collectie te verstoffen in het MCO. Om dat te veranderen vroeg Stichting Omroep Muziek (SOM) subsidie aan bij het ministerie van OCW in Den Haag.

Een miljoen euro, verspreid over vier jaar, moet er voor zorgen dat de bladmuziekcollectie in 2020 een permanent onderkomen heeft gevonden en voor een breed publiek toegankelijk is gemaakt. Maurits Haenen, interim-directeur bij SOM (opvolger van stichting MCO) die nu officieus de beheerder van de muziekbibliotheek is, verwacht dat zijn aanvraag een kans maakt. „Er is steeds meer aandacht voor verweesde archieven, ook bij het ministerie. Het gaat hier om een unieke collectie die niet alleen als archief van waarde is, maar ook nog steeds als gebruiksmateriaal voor uitvoerende musici.”
Officieel mag Haenen geen cent meer uitgeven aan de bibliotheek aan de Hilversumse Heuvellaan. „Het is een taak die we niet meer hebben, maar we zetten het ook niet aan de straat. Voor ons is het wel belangrijk dat de bibliotheek weer een formele status krijgt, want de opslag hier in de kelders kost ook geld. Dat hoeft niet morgen opgelost, maar wel graag overmorgen, want deze situatie kan niet blijven voortduren.”

Dat vinden ook oud-bibliothecarissen van de Muziekbibliotheek van de Omroep, Jan Jaap Kassies en Eric van Balkum. Hun banen kwamen twee jaar geleden te vervallen met het sluiten van de bibliotheek. Toch zijn ze er nog regelmatig te vinden. Kassies zelfs wekelijks, uit pure liefde voor de collectie. „Ik heb hier zoveel interessante muziek in mijn handen gehad. Ik put nog steeds uit dit archief voor onze website en het blad Aether. Ik leid af en toe mensen rond, zoals cultuurwethouder Wimar Jaeger een paar maanden geleden, en ik zorg dat muziekstukken die hier liggen nog gespeeld kunnen worden door orkesten en ensembles.”

Bekijk de fotoserie op de site van de Gooi- en Eemlander

Foto: Studio Kastermans/Leon Dakkus
Jan Jaap Kassies (links) en Eric van Balkum zijn nog regelmatig te vinden tussen ’hun’ geliefde bladmuziekcollectie.

Liefdewerk
,,Het is van onze kant op dit moment letterlijk liefdewerk oud papier’’, glimlacht Van Balkum. Voor hem hebben zijn bezoeken echter ook een zakelijke kant. „Als die subsidie er komt, dan staan wij bovenaan het lijstje om ingehuurd te worden. Na 1980 is er wel een digitale catalogus gekomen, maar die is verre van compleet. Ongeveer de helft van alle muziekstukken die we hebben, is daarin terug te vinden. De rest zit in kaartenbakken en archiefmolens die tussen 1945 en 1980 werden gebruikt. Er zijn maar weinig mensen die daar hun weg in weten te vinden. Daarom wil ik betrokken blijven.”

Tijdens een rondleiding door het archief blijkt Kassies een onuitputtelijke bron van informatie. Hij is de man van de inhoud. Van Balkum heeft juist iets meer feeling met de technische kant van de bibliotheek. „Dat maakt ons een goed team en zorgt voor toegevoegde waarde. De bibliotheek is nu niet meer dan een enorme stapel papier dat niemand iets zegt. Maar als je weet wat bijzonder is, waar je moet zoeken en je kent de achtergrond, kunnen we de muziekgeschiedenis weer laten leven.”

De verhalen schieten dan ook van een weer teruggevonden musical van Toon Hermans met De Zaaiers naar de onlangs overleden Annie de Reuver. ,,Veel mensen zullen alleen denken aan haar nummer ’Kijk eens in de poppetjes van mijn ogen’. Maar De Reuver was ook een wezenlijk onderdeel van de geschiedenis van de Nederlandse lichte muziek. Veel muziek die voor haar geschreven is, ligt hier.”
Of wat te denken van de relatief onbekend gebleven joodse componist Hans Lachman. Hij schreef in de jaren dertig en veertig composities en arrangementen voor onder andere radio-ensembles en het Metropole Orkest. Zijn handgeschreven requiem ter nagedachtenis aan een Limburgse pastoor die zijn gezin in de Tweede Wereldoorlog hielp onderduiken lag in de Muziekbibliotheek en werd vorig jaar na ruim vijftig jaar weer uitgevoerd in Limburg.
Maar ook handgeschreven bladmuziek van Gooise componisten als Oscar van Hemel en Kees Andriessen. Muziekstukken van Rogier van Otterloo die nooit zijn uitgebracht. Gigantische partituren van een van de belangrijkste componisten uit de twintigste eeuw, Karlheinz Stockhausen, waarin de muziek voor ieder instrument apart is uitgeschreven.
Het zijn allemaal voorbeelden uit de kasten vol klassiek werk dat in gebruik is bij het Radio Filharmonisch Orkest en het Groot Omroepkoor, de duizenden stukken salonmuziek en de vele mappen ’pianozangetjes’ zoals de twee bibliothecarissen de losse liedjes met omslag liefdevol noemen.

Proeftuin
„De omroepen waren voor veel componisten een muzikale proeftuin. Voor talloze programma’s, eerst op de radio en later ook op tv, moest muziek worden geschreven. Ruim achthonderd muziekensembles hebben voor de omroepen gewerkt en op het hoogtepunt waren hier zestig kopiisten actief om al die partijen te kopiëren”, vertelt Kassies.
Het zijn pogingen om de reikwijdte en het unieke karakter van de bibliotheek te duiden. Beide heren willen dan ook niets liever dan dat het archief openbaar wordt. „Niets doen zou pure kapitaalvernietiging zijn. Het is altijd een bedrijfsbibliotheek geweest. Gesloten voor de buitenwereld. Pas in 2005 kwam de incomplete digitale catalogus online, maar muziekstukken lenen bleef voorbehouden aan de omroepensembles. Zonde, want van de partituren die we hier hebben liggen moet ieder orkest of band kunnen genieten.”

Met een projectsubsidie heeft de Muziekbibliotheek enkele jaren geleden wel vijfduizend muziekstukken gedigitaliseerd voor de website Muziekschatten. Een eerste aanzet tot openbaarheid waar goed gebruik van wordt gemaakt getuige de ruim 100.000 downloads in vijf jaar. Als de aangevraagde subsidie er komt, hopen ze het aanbod te kunnen uitbreiden. „Het belangrijkste is dat er een inventarisatie komt van wat er daadwerkelijk bewaard moet blijven en die werken zoveel mogelijk ontsluiten.”

De twee bibliothecarissen achten het niet onwaarschijnlijk dat de bibliotheek opgesplitst gaat worden. „Dat biedt mogelijk ook meer overlevingskansen. Wat gebruikt wordt door het Metropole Orkest kan hier blijven, maar andere onderdelen zoals een algemeen stukje archief en een eventuele uitleen kunnen ook elders worden ondergebracht.”
Waar is nog een vraag. In dezelfde periode als stichting MCO viel ook het doek voor Muziek Centrum Nederland en Theater Instituut Nederland. Van een Nationaal Bladmuziek Instituut waar drie jaar geleden nog even sprake van was, is niets terecht gekomen.

Ondersteuning
Maurits Haenen zocht voor zijn subsidie-aanvraag steun bij de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag. Maar tot meer dan ondersteuning van zijn wens heeft dat nog niet geleid. Niet al het geld hoeft overigens uit Den Haag te komen. De SOM heeft zelf ook een potje geld gereserveerd voor de ontsluiting van de bibliotheek en Haenen sluit een toekomstig hulpverzoek aan de gemeente Hilversum niet uit. „We hebben nog geen antwoord gekregen van het ministerie. Ik heb ook geen idee wanneer we dat kunnen verwachten. Op dit moment jaag ik er nog niet te hard achteraan. Ik heb liever over een half jaar een ’ja’ dan nu een ’nee’.”

COLLECTIE LIGT TE VERPIETEREN IN HILVERSUM

HILVERSUM – “Wat een schitterend handschrift”, constateert Eric van Balkum als hij bladmuziek en tekst van het hoorspel ‘De prins die de hik had’ van componist Jurriaan Andriessen uit de zalmkleurige map haalt. Zijn oud-collega Jan Jaap Kassies somt direct op dat de tekst geschreven is door Alexander Pola. Dat deed hij toen hij 22 jaar was [gedoeld wordt op Andriessen, red. Muziekschatten]. “Allemaal kwaliteit”, voegt hij eraan toe. Het is een van de vele pareltjes die te vinden is in de gigantische omroepmuziekcollectie, die nu ligt te verpieteren in de kelder van het Muziekcentrum van de Omroep (MCO).
Van Balkum en Kassies in de kelderWandelende muziekencyclopedieën zijn het. De voormalige muziekbibliothecarissen pingpongen met informatie. De een noemt een naam van een componist en de ander dist direct meer informatie op, zoals andere werken van de componist, wat zijn vader allemaal gemaakt heeft of onder welk pseudoniem deze componist nog meer muziek heeft gemaakt. Het wemelt namelijk van de schuilnamen. Componisten, dirigenten en muzikanten die vroeger muziek schreven voor bijvoorbeeld de AVRO werkten ook wel voor de NCRV of de KRO, maar moesten dat dan wel onder een andere naam doen.

Haarlemmer Van Balkum en Amsterdammer Kassies zijn in de kelders van het MCO helemaal in hun element. Onbekend en bekend materiaal passeert de revue: van de Fabeltjeskrant tot aan ‘Een Beetje‘ waarmee Teddy Scholten het Songfestival won in 1959. Het gebouw aan de Heuvellaan is de plek waar zij beiden meer dan twintig jaar gewerkt hebben in de muziekbibliotheek. Daar werd alle bladmuziek die voor radio en televisie werd geschreven opgeslagen en beheerd. Er liggen werken die in de jaren 30 van de vorige eeuw gemaakt zijn. Het is een muzikale goudmijn binnen de gemeentegrenzen van Hilversum. Slechts weinigen weten van het bestaan van deze collectie. De muziekbibliotheek was dan ook niet openbaar, maar was bedoeld voor mensen van de omroepen.

“Het klopt aardig dat dit het best bewaarde geheim van Hilversum is”, stelt Van Balkum. “Zo rond 2006-2007 hebben we wel geprobeerd dat geheim te ontrafelen. We wilden het meer naar buiten brengen. Daarom zijn we bijvoorbeeld met de website www.muziekschatten.nl begonnen. Daar staan nu ongeveer 5000 stukken op van de half miljoen die hier in de kelder liggen”, is zijn vervolg. “Op ons gebied is dit de grootste bibliotheek van Nederland en wellicht zelfs van Europa.”

‘Op ons gebied is dit grootste bibliotheek van Nederland’

Zo’n 5 kilometer aan materiaal ligt er opgeslagen. Dat is in de afgelopen tachtig jaar verzameld. Klassieke muziek, radiotunes, bigband, mandoline-ensembles, Hawaï-orkesten, hoorspelen en zelfs NSB-liederen behoren onder andere tot de haast onuitputtelijke collectie. “In de Tweede Wereldoorlog zijn er inderdaad door de NSB liederen geschreven voor de radio”, meldt Kassies. “Ze hebben indertijd Joodse componisten verbannen, maar hebben er ook voor gezorgd dat de stukken in de bibliotheek zijn samengevoegd. Sommige stukken lagen wel op tien plekken opgeslagen. Dat vonden zij overbodig.”

Voor componisten was het schrijven van muziek voor de radio en televisie vaak een opstap naar een lange en succesvolle carrière. Ruud Bos, Tonny Eyk en Harry Bannink zijn op deze manier begonnen en verwierven later landelijke bekendheid. Wat er allemaal precies ligt, weet eigenlijk niemand. Veel van de collectie is niet gedigitaliseerd. Vanaf 1980 werd er geautomatiseerd. Toen de cd zijn intrede deed, werd het werk makkelijker. Veel van het materiaal van voor 1980 is niet gedigitaliseerd. Dat gebeurt ook niet meer, omdat de muziekbibliotheek wegens bezuinigingen tijdens Rutte I twee jaar geleden noodgedwongen de deuren moesten sluiten. Van Balkum en Kassies verloren hun baan, maar niet hun passie. Met muziekschatten.nl blijven zij aandacht vragen voor de werken en het Hilversumse en nationale erfgoed. Deze schat mag spreekwoordelijk niet zinken tot de bodem van de zee. Bewaren, digitaal ontsluiten en kennis delen zijn de hoofddoelen. “Het is een geweldige inspiratiebron”, menen de heren.
JanJaap_met_catalogusbakKassies duikt nog regelmatig de kelder in. Door het ontwikkelde systeem met kleuren, kaarten en mappen weet hij nog goed zijn weg te vinden in het archief. Wie de molens of lades met oude kaarten ziet, waant zich meteen ergens in de jaren 70 van de twintigste eeuw. Een tijd van ver voor de computer. Gevraagd of ongevraagd spit de Amsterdammer materiaal door. Dat doet hij voor muziekschatten, maar hij krijgt ook opdrachten om bijzondere partituren of stukken te vinden. En dat lukt. Zo heeft de muziekbibliothecaris bijvoorbeeld nog een musical die door Toon Hermans geschreven is naarboven gehaald. Soms vindt hij stukken die dan vervolgens door een orkest worden gespeeld. Een grote ontdekkingstocht vinden de twee dat. En de muziek horen in plaats van het te moeten lezen van papier zorgt voor aangename verrassingen. “Het is zo ontzettend leuk als je voor het eerst hoort hoe de muziek klinkt”, zegt Kassies bijna dromerig.mappen_detail

Met deskundig personeel kan het zo weer operationeel zijn.

In de afgelopen periode is een aantal mogelijkheden bekeken. Een deel van de collectie zou naar Den Haag, waar het ondergebracht zou worden bij het Nationaal Archief. Voorlopig is dat afgeketst. Ook van een samenwerking met Beeld en Geluid is vooralsnog niets gekomen. Nog altijd zijn zij hoopvol gestemd dat de collectie weer wordt beheerd en gedigitaliseerd. Hun hoop is mede gevestigd op de opmerking van wethouder Wimar Jaeger in de nieuwe cultuurnota Metrum, waarin staat dat het muziekarchief van de omroepen erfgoed is (zie voorpagina). “We hopen op een nieuwe wind”, aldus het bevlogen duo. “Alles hangt af van geld en goodwill. Maar alles kan zo weer operationeel zijn. Het enige dat je nodig hebt is deskundig personeel. Dit is echt heel specialistisch werk.”

Tekst: Ingmar Meijer
Foto’s: Bastiaan Miché
Bron: Hilversums Nieuws (20 augustus 2015)

Lees ook: Zorgen voor behoud MCO-collectie

SP-POLITICI ONDER INDRUK VAN OMROEPMUZIEKCOLLECTIE

Enkele Hilversumse politici gaven er de afgelopen weken blijk van te vermoeden welk een rijkdom huist in de kelders van het Muziekcentrum van de Omroep aan de Heuvellaan. In het 300 meter verderop gelegen Raadhuis noemde cultuurwethouder Jaeger de ‘muziekschatten’ als mogelijke speerpunt bij de profilering van Hilversum als mediastad. SP-raadsleden Nadine Terwiel en Bianca Verweij vielen hem direct bij (en roerden later de Twittertrom).

De Hilversumse kunst- en cultuurnota 2015-2020 ‘Metrum‘ spreekt in dezelfde bewoordingen (p. 28):

Hilversum wil de cultuurkwaliteiten voor muziek versterken:  (…)
2. Het Muziekarchief van de omroepen in het MCO behouden, digitaliseren en publiek toegankelijk maken.

Op uitnodiging van ex-MCOMB-collega Jan Jaap Kassies en mij lieten SP-politici Terwiel en Verweij zich bijpraten over de collectie, haar bedreigde status en de mogelijkheden die ze biedt.
Jan Jaap, Nadine Terwiel & Bianca Verweij
Zoals wel vaker gebeurt wanneer gasten een kijkje in de kelders wordt gegund, raakten ook de dames in de ban van zoveel (historische) bladmuziek en de zorg waarmee die decennialang is bewaard en ontsloten.
PianodirectieTalloze partituurmappen werden geopend en titels, ensembles, componisten en arrangeurs herkend.
Het besef dat deze waardevolle collectie opnieuw tot leven moet worden gewekt groeide met de minuut. Nieuwe ideeën ontstonden spontaan. Voor ons als (voormalige) beheerders van al dat moois was het een feest om te merken hoeveel enthousiasme de collectie losmaakt.
Na een lange periode van zorgen en onzekerheid lijkt er nu hoopvolle beweging te ontstaan richting behoud, goede toegankelijkheid en nieuwe diensten.
Eind augustus nodigen we de voltallige Hilversumse gemeenteraad uit in de hoop nog veel meer geestdrift op te roepen.

Eric van Balkum

Cataloguskaartjes

Lees ook Mediastad Hilversum zendt de juiste boodschap