Categorie archief: Uyt den ouden doosch

HET MARIANNELIED

In deze periode zendt VARA/BNN de documentaireserie ‘De strijd’ uit via NPO 2.
Daarin zien wij een aanleiding om dit artikel opnieuw onder de aandacht te brengen.
Het werd oorspronkelijk gepubliceerd in mei 2012.

Op 1 mei wordt al sinds lange tijd De Internationale gezongen, symbool voor de strijd van de arbeidersbeweging voor een betere maatschappij. Strijdliederen behoorden vanaf het begin tot de kern van de VARA-programmering; elke uitzenddag opende en sloot met een lied, veelal gezongen door een koor van de Bond van Arbeiderszangkoren.
Na de verkiezingen van april 1933 trad het kabinet-Colijn aan, dat het gezag wilde herstellen en versterken, en strenge controle wilde op ‘de politiek in de radio’. Dit culmineerde in een rigoureuze beperking op het uitzenden van strijdliederen, om zo de ‘funeste’ invloed van de VARA een halt toe te roepen. Op 17 oktober ontving de VARA een brief waarin uitzending van De Internationale in elke vorm werd verboden. Alleen strijdliederen waarin, zonder de huidige maatschappij te verwerpen, een betere toekomst wordt bezongen, waren nog toegestaan. Het niet lang daarvoor gecomponeerde Solidariteitslied (Voorwaarts en niet vergeten) van Hanns Eisler zou voorlopig niet meer klinken via de ether.
Een ander strijdlied van zijn hand, genoteerd in de maand waarin Colijn aan de macht kwam, lag bijna 80 jaar op ontdekking te wachten in de kelder van de Muziekbibliotheek.
Mariannelied
De Flierefluiters
De Muziekbibliotheek van de Omroep (MB) is ca. 70 jaar geleden tot stand gekomen. Voordien hadden de omroepverenigingen (AVRO, VARA, KRO, NCRV en VPRO) elk een eigen collectie bladmuziek. Doordat de MB-collectie nog niet volledig in kaart is gebracht duiken er de laatste tijd, nu wat intensiever naar het ‘oude materiaal’ wordt gekeken, regelmatig bijzondere zaken uit de pre-automatiseringsperiode (voor 1980) op. Behalve honderden handgeschreven Nederlandse composities bevinden zich daar ook interessante werken van Duitse hand onder. Na de vondst van het Pianoconcert van Hindemith-leerling / Mendelssohn-prijswinnaar Bernard Heiden (totaal onbekend – wie gaat het uitvoeren?) kwam zeer recent het manuscript van het Mariannelied van Hanns Eisler uit een oude VARA-map tevoorschijn. Het gaat om een ‘Bearbeitung eines holländischen Sozialistenmarsches’ voor blaasorkest (incl. piano, banjo en slagwerk), die Eisler in 1933 schreef voor het destijds vermaarde VARA-ensemble De Flierefluiters. Het Mariannelied (oorspr. La Marianne) werd in 1883 gecomponeerd door ene Léon Trafiers – een man over wie zo weinig bekend is dat zijn naam op de Nederlandse uitgave als ‘Frafiers’ staat vermeld.

Door Eisler gedirigeerd
Hanns Eisler, wiens 50ste sterfdag dit jaar wordt herdacht, ontvluchtte zijn geboorteland nadat Hitler er in 1933 aan de macht kwam; iemand die een jaar eerder het Solidariteitslied had geschreven (met Bertolt Brecht) had daar weinig meer te zoeken. Aan het begin van zijn ballingschap deed hij even Hilversum aan; hij was daar in december al eens geweest om, samen met de grote zanger Ernst Busch, mee te werken aan een Oudejaarsconcert voor de VARA-radio, begeleid door De Flierefluiters. Een VARA-medewerker had het tweetal op de trein terug naar Berlijn gezet en gezegd dat ze in geval van nood altijd welkom waren.
Terwijl Ernst Busch nog vele malen voor de VARA-microfoon zou optreden – hij heeft zelfs enige tijd in Nederland gewoond – bleef Eislers aanwezigheid hier beperkt. Dankzij het monnikenwerk van Ad Maatjens – hij inventariseerde voor zijn studie Populaire muziek op de radio 1919-1941 alle muziekuitzendingen verzorgd door de toenmalige radio-ensembles – is bekend dat Eisler op 15 april 1933 het VARA-ensemble De Flierefluiters dirigeerde. Wellicht werd het lied gezongen (in de jaren ’20 was er in de reeks Het opstandige lied een uitgave verschenen met een Nederlandse tekst van P.C. de Ruyter) – vooralsnog is dat niet zeker. De datering die uitgeverij Breitkopf & Härtel toekent aan deze bewerking van het Mariannelied (1933?) kan dus zonder reserve worden aangenomen.
Goed dat Colijn niet een halfjaar eerder aan de macht is gekomen…

door Jan Jaap Kassies

(Bron: H. Wijfjes – VARA, biografie van een omroep)

Dit artikel werd oorspronkelijk gepubliceerd in mei 2012 in de serie ‘Uyt den ouden doosch’.
Lees ook:
Handschriften van Hanns Eisler ontdekt

REPERTOIRE RADIO-ENSEMBLES

Kent u die uitdrukking: ‘radio-ensembles’? Hiermee worden vaak de radio-amusementsorkesten aangeduid die vanaf de jaren ’20 van de vorige eeuw actief waren. Ze waren verbonden aan een van de ‘oude omroepverenigingen’: AVRO, VARA, KRO en NCRV (de VPRO had geen eigen ensembles).
Als de dahlia bloeit
Behalve ‘grote’ orkesten, die zowel klassieke als amusementsmuziek speelden, richtten AVRO, VARA en KRO rond 1932 speciale orkesten op die aan de grote vraag naar amusementsmuziek moesten voldoen. Namen: Kovacs Lajos, Eddy Meenks Decibels, Paul Godwin, Piet Lustenhouwer, Hans Mossel, Klaas van Beeck, Eddy Walis (De Flierefluiters) etc., etc.

In 1934 bestond tweederde van de programmering van alle omroepen uit eigen, live uitgezonden optredens! Iedere muziekstroming kreeg in die jaren haar eigen orkest: zigeunermuziek, Hawaiian, Weense Schrammelmuziek etc. In 1935 telde de VARA bijvoorbeeld elf ensembles, allemaal samengesteld uit de 39 musici van het grote VARA-Orkest o.l.v. Hugo de Groot. In datzelfde jaar werkten ongeveer 250 musici bij de omroep, in 1943 ruim 300, van wie er veel afkomstig waren van de bioscooporkesten, die door de komst van de geluidsfilm waren getroffen.

Na 1945 bleef deze situatie in veel opzichten bestaan; veel bekende namen van voor de oorlog bleven ook lang daarna nog op de radio te horen. Rond 1960 vond een kentering plaats: live-muziek op de radio werd steeds meer een zeldzaamheid. Het omroeporkest dat de toorts brandende houdt is het Metropole Orkest.

Na deze historische verhandeling* vraagt u zich wellicht af wat dit alles te maken heeft met het MCO? Het antwoord luidt: veel. De Muziekbibliotheek bezit duizenden handgeschreven arrangementen die in die radio years door de radio-ensembles werden gebruikt. The Skymasters, The Ramblers, De Zaaiers enzovoort: hun namen zijn al aan het vervliegen, maar veel van de muziek die ze speelden is bewaard gebleven. Via een ‘ouderwetse’ kaartcatalogus zijn de titels te vinden; op termijn zullen ze in de geautomatiseerde catalogus raadpleegbaar zijn.

* Zie ook het desbetreffende hoofdstuk van Ad Maatjens in Een muziekgeschiedenis der Nederlanden (Amsterdam, 2001)

Dit artikel verscheen oorspronkelijk als de 4e aflevering in de reeks Uyt den ouden doosch die catalogiseerder en ‘MCO-historicus’ Jan Jaap Kassies verzorgt voor de MCO-intranetsite.

HEEFT U EEN SIGARENBANDJE?

Vandaag waren Jan Jaap en ik naar het Instituut voor Beeld en Geluid gekomen voor de zogenoemde Wikipedia-edit-a-thon. GLAM-wiki coördinator Jesse de Vos had een aantal specialisten bij zijn werkgever verzameld naar aanleiding van de digitalisering van 5000 vooroorlogse 78-toerenplaten. Doel was om artiesten en ensembles die erop spelen in Wikipedia op te nemen. En zo troffen we ingewijden als Maarten Eilander, Tuja Berg en Rinus Blijleven naast een aantal collega’s van Beeld en Geluid. Maartje Jansma verzorgde de bijpassende ‘arbeidsvitaminen’, waaronder het liedje waarover Jan Jaap al eens schreef op de website van de Muziekbibliotheek van de Omroep (die binnenkort ter ziele gaat).
Een toepasselijk moment om zijn stuk in herinnering te roepen en veilig te stellen.


Juli 2012. Een kelderruimte in het MCO-gebouw aan de Heuvellaan. Muziekbibliotheek-vrijwilliger Maarten Eilander trekt een map uit een kast, slaat hem open en wrijft zijn ogen uit: hij houdt na driekwart eeuw een document met een beladen geschiedenis in handen.
noordijk_eddy_sigarenbandje
Het betreft het oorspronkelijke handschrift van het liedje Heeft u een sigarenbandje? In de tekst staat bij de beginwoorden van de zinnen om en om een naam: Greetje, Ab, Greetje, Ab… Vijftien jaar geleden heeft Maarten Eilander meegewerkt aan een Bob Scholte-cd die het Theater Instituut Nederland uitbracht. Hij kent dus de geschiedenis die met dit liedje verbonden is.

We schrijven januari 1936. In een Hilversumse opnamestudio wordt een liedje opgenomen, geschreven door Eddy Noordijk op een tekst van Louis Schmidt. Het orkest staat onder leiding van Kovacs Lajos, het alter ego van de tekstdichter. Opmerkelijk: het lied wordt niet gezongen door de bekende radiozanger Bob Scholte, maar door zijn kinderen, Ab en Greetje. Bob Scholte (in 1902 geboren) is al enige jaren vast verbonden aan de AVRO, en één van de belangrijkste artiesten van het populaire radioprogramma De Bonte Dinsdagavondtrein. In 1940 veranderde alles: toen Nederland bezet was kon hij als jood al snel niet meer optreden. Zijn zoon Ab werd aan het begin van de oorlog naar een concentratiekamp gedeporteerd en Bob Scholte zelf wist als enige van zijn familie te overleven. Direct na de oorlog ging hij weer optreden; hij overleed in 1983.

Past de ene vondst, zoals bovengenoemd geval, in een al ‘bekend’ verhaal, bij andere moet er nader onderzoek worden verricht om het verhaal te kunnen schrijven. Zo stuitte ik onlangs – in een rubriek met vooral hoorspelen – op een werk van Marius Monnikendam (1896-1977), waarover (nog) niet veel gegevens te vinden zijn: De lijdende Christus. Het past in de rij van (vooral Nederlandse) composities die niet in de ‘officiële’ werkenlijsten van de betreffende componisten staan vermeld, doordat ze alleen ‘voor de radio’ zijn uitgevoerd. (Overigens is dit al het twaalfde handschrift van deze componist in de collectie van de MB.) Doordat veel oude jaargangen van dagbladen sinds enige tijd online raadpleegbaar zijn is over dit werk bekend dat de (oorspronkelijke, Latijnse) tekst van Hugo de Groot in opdracht van de KRO is vertaald (Utrechts Nieuwsblad, 30/1/1941). ‘Het ligt in het voornemen de uitzending te doen plaats vinden op den eersten Zondag van de Vasten. Bij de reien wordt de muziek gecomponeerd door MM, etc.’ Uit de programmagegevens van de omroepensembles blijkt dat het nog enkele jaren heeft geduurd voordat het tot een radio-opname is gekomen: woensdag 2 april 1947 is het opgenomen door het Radio Philharmonisch (pas zo’n 10 jaar later werd het Filharmonisch) Orkest onder leiding van Paul Hupperts. (Nog) niet vastgesteld is welk vocaaI ensemble heeft meegewerkt (vermoedelijk het Radiokoor, ‘voorloper’ van het Groot Omroepkoor). Een bijgevoegd fragment uit de uitzendgegevens ten behoeve van de radiouitzending laat zien dat de opname twee dagen later is uitgezonden. Het werk kan nu worden vermeld in toekomstige werkenoverzichten van Monnikendam.

Door (een deel van) de gevonden bladmuziek te digitaliseren en via www.muziekschatten.nl toegankelijk te maken kan elke geïnteresseerde er kennis van nemen. (Via deze website is ook de opname uit 1936 van het bovenaan genoemde liedje te horen!)

Op deze wijze kan ‘het plaatje’ van het muziekleven in de eerste decennia van de radio (en daarmee de omroepmuziekcollecties) in ons land steeds verder worden ingevuld. Nu eerst zien wat verder schatgraven in de nog onontgonnen onderdelen van de grootste muziekbibliotheek van Nederland en wijde omtrek gaat opleveren.

Bekijk de gedigitaliseerde bladmuziek en beluister de opname van ‘Heeft u een sigarenbandje?‘ met Ab en Greetje Scholte & orkest onder leiding van Kovacs Lajos.